Mun lam Kuovdâkiäinust 11.–13.6. čuávumin TutkâmSäämi – Säämi tieđâokko -ohjelm. Juurdân konferensist lii jyehiđ tiäđuid jieijâs pargoin já uáinuin. Taan konferens uásálisteeh láá maaŋgâ syergi ovdâsteijeeh – sij puátih eereeb iärrás siärvádâhtiettuin, luándutiettuin, humanistlijn tiettuin já eres-uv suorgijn. Jieš lam Tromsa kielâteknouásáduv pargoskipárijdângijn kielâtieđâlii ohjelm peln muštâlmin tahojiermi já ulmuu koskâvuođâst.
Jieččân illoon teeivâm konferens eehidpurâdem ääigi eres-uv anarâšâigijn: Auri Ahola já Essi Morottaja še lává fáárust. Lii ilolâš äšši savâstâllâđ sunnuin já koijâdiđ, mondiet suoi lává puáttám Kuovdâkiäinun.
Jottee taiđâlâš laboratorio
Auri muštâl, et sun lii fáárust Work in Progress -nommâsii uásist. Aurist lii oovdânpyehtim jieijâs projektist, mon nommâ lii Jottee taiđâlâš laboratorio. Suu pargojuávhust láá fáárust 11 olmožid – iänááš sämmiliih mut meid syemmiliih já vala ohtâ inuitlâš taaiđâr, kote lii kuhháá aassâm Säämist. Auri muštâl, et nuorâmus taaiđâr suu stivrim juávhust lii 29-ihásâš já puárásumos lii jo tiävdám 67, nuuvt et koččâmušâst lii ave já meid pargo peeleest uáli jo maaŋgâpiälásâš juávkku. Projektist láá fáárust puoh kulmâ Suomâ pele sämikielâ já maaŋgah taaiđâsyergi šlaajah: tanssâ, sirkus, livđe, juoigâm já leuʹdd. Jieškote-uv laboratorio pištá ain oho verd.
Vuosmuš laboratorio lii olášuumin porgemáánust, já tot uárnejuvvoo Taažâ peln Kirkkonjaargâst. Anarân Auri loppeed laboratorio Skammâkuvij ohtâvuotân. ”Mij ep taarbâš stuorrâ rekkaid epke stuorrâ lyevegin piergâsij fievridmân. Puoh tot, maid mij tarbâšep, čááhá reepun. Talle puáhtá puáttiđ siijdân já tuše algâttiđ. Taat lii kuittâg ollâ tääsi taaiđâ”, Auri muštâl.
Taiđâlâš laboratorio uárnejuvvoo taiđârij pyeritátulijn mieláin, já tääl aalgâst sist ij lah vala ruttâdeijeegin haahân. Teeman sist lii sämmilâš já algâaalmuglâš ilo. Auri muštâl, et juurdâ projektân vuolgij argâelimist, ko sun keejâi jieijâs kuuđâihásii párnáá čokkáámin kievkkân peevdi piällást. Paifakkist páárnáš livđui tego riävská. Auri ooinij, et sämikulttuur suu párnáá elimist lâi ilolâš äšši: lattiimist ij vuottum mihheen traumaid ige soroid, pic kulttuur lâi ilo já áávu. Auri jieš ij lah kuássin livđum, já sun iätá, et ij sun ubâ tuostâččiigin. ”Ain ko mana algâaalmugij festivaaláid, te vuoiŋâ lii hirmâd lussâd. Juáhháást láá veik magareh traumah.”
Auri čielgee, et sun halijdij tállân rähtiđ sämisiärvádâhân taggaar taaiđâpitá, mon ääigi ij taarbâš smiettâđ lusis aašijd – ij traumaid, ij soroid ige pooliitlijd aašijd. Auri čielgee: ”Talle puáhtá tego moonnâđ vuojâdiđ lieggâ čáácán oovtâ tiijmán. Ko mun testajim jurduu uápis ulmuigijn, te puohah ettii, et taat lii eidu tot, maid olmooš olssis taarbâš.”
Saahhân puátih meid siisâpeessâmmáávsuh tondiet ko taiđâreh pargeh nuuvtá. Auri smiättá váhá já iätá, et amahân te toh mottoom verd puátih mut siisâpeessâm ij pyevti leđe tiivrâs. Vuástáväldim škoovlâst lii kuittâg lamaš jo hirmâd positiivlâš, sun čielgee.
Auri mield taat ij lah taggaar táválâš proojeekt, mii álgá já nohá. Pargojuávhust puohah oskoh ton jurdui, et haavâst šodâččij pištevâš laboratorio. Auri tuáivu, et haahâ uážuččij kuittâg váhá ruđâlii torjuu-uv motomin.
Essi lii ucâmin uđđâ uáinuid
Essi lii fáárust vuosmuu keerdi tágárijn konferensijn. ”Mii pargojuávkku lii finnim Sämirääđist ruttâdem. Mun lam fáárust ávus mieláin já čuávum, maggaar tábáhtus taat te lii. Taan tove mun poottim tuše navdâšiđ, já mun lam ucâmin meid ideaid. Mun halijdâm tiettiđ, kii te almostit kiirjijd já materiaalijd. Kiirjijn mun jo tiäđám, et lii Dat, mut muusik kuástidmist mun jiem lah finnim haajâ. Suomâ peln taiđâreh láá jiejah almostittám jieijâs muusik. Siämmáš sáttá leđe meid mii uási”, Essi smietâd.
Meid Essi lii fáárust hävskis muusikprojektist. Tot še lii puoh kuulmâ sämikielân kyeskee proojeekt, já juurdân lii almostittiđ skiäru já laavlâkirje puáttee ive aalgâst. Tast láá fáárust kukkâseh já lavluuh. ”Mist lii Laapi káámmárorkester musikkárin, já skiärust lii párnái muusikorkester Loiskis”, Essi čielgee.
Aurin já Eesin párnáikulttuur lii vááimuvuálááš äšši
Savâstâlmist ij mahten pääsi epičielgâsin, mon tehelâžžân Auri já Essi anneev ollâ tääsi párnáikulttuur. Ko mun koijâdâm taas suujâ, te suoi kuohtuuh västidává siämmáánáál: ”Munnust láá párnááh”. Já párnááh láá sunnuu mielâst puátteevuotâ. Párnáiguin lii suotâs porgâđ, iäge sist lah magarehkin munejurduuh. Párnááh láá meid reheliih, já sij muštâleh tállân, jis miinii aašijd lii mahtnii oomâs.
Auri smietâd, et syemmilii kulttuurist juurdâ ”tun poorgah párnáiguin” lii váhá vuáloskulij keččâm, tego párnái kulttuur ij tarbâšiččiigin siämmáá ollâ tääsi ko rävisulmui kulttuur. Suu mielâst párnááh láá herkis já vijses ulmuuh. ”Sijjân kalga rähtiđ vala ollâgub tääsi ko rävisulmuid”, Auri arvâl.
Šaddeh meid jurduuh tast, mii párnáid kolgâččij leđe sämikielân. Auri arvâl, et párnáid ij tarbâšiččii leđe ain rävisulmui maali mield rahtum teema. Puávtáččij veik orniđ Aanaar siijdâ sierâdemsajan vyeligis kozzâš sämikielâlijd sierâdempuudâid, moid puávtáččij servâđ kii peri. Ovdâmerkkân Anarâškielâ servi puávtáččij faallâđ tobbeen käähvi. Kuohtuuh oskov, et tágáráid tábáhtussáid ličij tárbu. Toh toimâččii meid sosiaallâžžân kuáhtámsaijeen.
Essi pelestis tuáivuččij sämikielân uđđâ materiaal. Tastko sämikielân luuhâm lii viehâ vaigâd, kolgâččii leđe älkkees mainâseh, moigijn pesâččij hárjuttâllâđ. Sun noomât älkkees luhâmuššân ovdâmerkkân kukkâsijd, uánihis mainâsijd já särjikuuvijd. Jienâkirjeh še onnuuččii.
Anarâškielân hävskis äšši lii tot, et ko tuoivuid iätá jiänusân já čielgee nubbijd, talle lii meid máhđulâš porgâškyettiđ maidnii uđđâ jurdui pyerrin. Vuosmuš lävkki uđđâ mainâsij kulij lii jo valdum: Anarâškielâ seervist lii pargo vyelni párnái antologia, mii almostuvá čohčâláá. Eres laavhijd kalga tiäđust-uv meid jotelávt väldiđ.
Koveh: Marja-Liisa Olthuis