Lii skammâmáánu čiččâd peivi, ko lehâstâm Saijoos uuvsâ Anarist. Lam jiešalnees monâmin kirjeráájun, mut huámášâm, et lam-uv puáttám kaskoo tyejimarkkânij. Muu kirjerájuäšši masa vájálduvá, tastko tuubdâm jyehi siisâpuáttee já olgosjottee. Lii suotâs sárnuđ ulmuigijn ko jiem lah teivâm siigijn kuhes ááigán. Markkâneh láá uáli jo sosiaallâš tábáhtus. Ruttiim toimâtteijee kappeer uáivásân já savâstâlškuáđám ulmuigijn. Lii eromâš suotâs uástiđ tiiŋgâid anarâškielân já sárnuđ eres-uv sämikielâid – já eromâšávt uáiniđ nuuvt maaŋgâid anarâškielâ sárnoid oovtâst.
Ulmuuh vyebdimpevdij tyehin
Säämi Tyeje saavâjođetteijee, markkânij uárnejeijee ovdâsteijee Marjaana Aikio muštâl, et markkânáid láá peessâm tagareh ulmuuh, kiäh láá jo-uv Säämi tyeje jesâneh teikâ sii tiäđu mield sämmiliih tuáijáreh. Tuáijáreh láá puáhtám väridiđ vyebdimpeevdi Säämi tyejeest moddijnluvvijn euroin. Tastoo jieškote-uv uásálistee piäsá vyebdiđ jieijâs rähtim tuojijd.
Taah markkâneh uárnejuvvojeh jyehi ive. Marjaana Aikio mield ulmuuh láá lamaš täsivávt ubâ peeivi Sajosist joođoost. Tääl suu peevdi tyehin lii Kaija Paltto, kote lii jieš-uv tobdos tuáijár. Kaija uástá eromâšávt suhháid markkânijn, tastko sun ij kiergân jieš tuoijuđ aaibâs puoh.
Mun jieš uástám artesaan Okko Kausalaisiist mučis soljo šoddâmpeivlähjin nieidâsân. Okko lii máttááttâllâm anarâškielâ Säämi máttááttâskuávdáá Insaku-linjáást ihe tassaaš. Sun sárnu uáli pyereest sämikielâ. Suu peevdi alne láá ovdâmerkkân muorâcimccâheh já almaa mááccuh čeveheervah. Suu enni lii tuoijum mučis laavhâid já sämiliijnijd. Suu ustev Elmi išedij vyebdimist. Okko muštâl, et Taažâ peln tuáijárij ruđâlâš toorjâ lii pyereeb ko Suomâst.
Anja Kaarret vuábdá jieijâs kođđeem suhháid já vaacâid. Muu laavkân maneh suu kođđeem mučis hervâvaacah, mast láá sämiliipu ivneh. Anja muštâl, et sun lii áigáá jo väridâm peevdi já et suu mielâst taat tábáhtume lii uáli hävski. Sun läävee kođđeeđ televisio kejâdijnis já radio kuldâldijnis. Sust láá maaŋgâ koori tievâ suháh, já sun lii val muádi oho keččin monâmin Suáloičiälgán vyebdiđ taid.
Teija Tamminen lii eidu Anja sukkápeevdi kulen ko mun puáđám. Teija muštâl, et Aanaar tyejimarkkâneh láá tego juhlepeivi sunjin, ko talle piäsá Anarân Njellimist já ulmuuh sárnuh sämikielâ. Teija lii uástám maaŋgâid suhháid já meid vuodduid, vaacâid já heervâid. Sun iätá, et taah uástuseh láá investistmeh puáttee täälvi várás. Teija tuáijoo meid jieš mut ij kuássin vyebdimnáál pic olssis já jieijâs perruujesânáid. Sun smietâd, et tuoijum lii hirmâd korrâ pargo já et vyebdimnáál leijee tiiŋgah láá suu mielâst häälbih ko verdid toos, mon korrâ pargo tyehin toh láá.
Juhani Nousuniemi čokkáá oovtâ vyebdimpeevdi tyehin. Sun lii ellee legenda Säämi maailmist: sun lii kiergânâm porgâđ 37 ihheed Säämi jiennân radiost. Sun lii tääl finnim valmâšin kirjees Nousu-Jussi: Saamelaisen radioveteraanin muistelmat. Čäällim lii šoddâm sunjin tehelâžžân äigiájánâssân ton maŋa ko sun paasij (teikâ peesâi) iäláttâsân. Sust lii meid nubbe kirje pargo vyelni. Sun lii finnim ulmuin šiev macâttâs kirjestis. Mun meid uástám suu kirje já ááigum tom luuhâđ. Oovtâ saje mun jo tiäđám-uv: Kuobžâ-Saammâl määđhi Helsigân president Kekkosii kuuvl, tastko Juhháán lâi fáárust orniimin suu delegaatio. Taat maainâs lii meid Matti Morottaja čäällim kirjeest Kuobžâ-Saammâl, mut pyereest muštâlum sämikielâlii mainâsân olmooš ij kuássin kallaan.
Meiddei Jan Eerik Paadar lii jieijâs juávhoin vyebdimin tuojijd. Teeivâm suu riämnjáčevđij paaldâst. Sun muštâl, et tääl sun kiergânij jieš-uv fáárun markkânáid, tastko pygálysah iä lah vala álgám. Sunjin taat lii vuosmuš kerdi, veik sun lii tuoijum jo suullân ubâ vuorâsulmuu avvees. Sun lijkkoo eromâš ennuv puuvkoi tuoijuumân, mut sun tuáijoo tiiŋgâid ton mield, mii lii kuás-uv äigikyevdil. Jis nettikäävpi vuárkká kalga tievâsmittuđ, talle sun tuáijoo tagarijd tiiŋgâid. Motomin vist sun tuáijoo tuuriistkáálvuid.
Markkânkyesih
Teeivâm maŋgâi, maŋgâi ulmuigijn.
Yrjö Musta lii iäláttuvvâst, já sun lii puáttám sárnuđ uápisulmuigijn. Sun jieš tuáijoo korrâtuojijd jieijâs äigiájánâssân mut muštâl, et suu tyejeh iä lah nuuvt ennuv, et taid puávtáččij vyebdiđ. Ko muoi teiveen, sun lii eidu savâstâlmin Váábu Aikioin, kote lii kođemin veik mon kallaad hervâsuhá. Čapis Irján lii majemui aigij toimâm Säämi máttááttâskuávdáá anarâš uáppei máttáátteijen já máttááttâm kuálástemkuursâ sijjân.
Meiddei Heli Huovinen lii puáttám markkânáid teivâđ uápisulmuigijn. Sun lii eidu puáttám já keejâd, magareh káálvuh markkânijn láá vyebdimnáál. Munnust Helijn jiešalnees maainâs jođeškuát Anarâškielâ seervi 40-ive juhlijd, moh láá forgâ puátimin, nuuvt et ij lah nuuvtkin ennuv äigi sárnuđ markkânijn. Nuuvt et nubeh sämimarkkâneh láá puátimin skammâmáánu 24. peeivi.
Heikki Nikula já Anna-Maija Lahti lává puáttám kejâdiđ markkânáid já teivâdiđ ulmuigijn. Anna-Maija lii tääl luhâmin anarâškielâ Säämi máttááttâskuávdáá Insaku-linjáást. Heikkâ luuvâi anarâškielâ moonnâm ive, já suu ihe lâi hirmâd eromâš, tastko talle uáppen lijjii eenâb almaah ko nisoneh. Táválávt anarâškielâ loheh eenâb nisoneh ko almaah. Taan ive linjáást loheh tuše nisoneh.
Loopân
Ehidispeivi tyejimarkkânijn Sajosist tuođâštij munjin, mon ennuv sämikulttuur ovtâstit ulmuid. Puohâin lii miinii, maid jo-uv faallâđ teikâ uuccâđ. Jis ij lah uástimmielâ, te sämimarkkânijn puáhtá eelliđ sárnumin sämikielâ.
Munjin lii meid persovnlâš tárbu riemmâđ mottoommuđusâžžân tuáijárin: Markkânij ääigi mun läpittim autočovduidân já uuccim taid veikâ kost. Ko lijjim vyelgimin olgoláá kuorrâđ luodâidân, te kuldâlim suormâidângijn jieččân tälvitaaki, já takkiskođđâs siste tubdim maidnii korrâsijd. Čovduuh lijjii tobbeen! Muu takkilummo lâi ráigánâm, já čovduuh lijjii čierâstâm kieŋâlâsân skođđâs siisâ. Vâi finnejim taid tobbeen olgos, kolgim roottâđ ubâ lumo. Tääl te ferttiim kuárruđ lumo čavosin, veik mun jiem lekken mihheen čepis kuárroid. Oovtâ mááccuh lam kale eellimstân kuárrum nieidâsân – tom-uv toin naalijn, et Ailâ-Maarit Valle -rokke tollij muu kieđâst ubâ ääigi já uápistij muu. Tääl te ferttiim uđđâsist algâttiđ jieččân tuáijárpálgá. Luhhoost tyejimarkkâneh ruokâsmitteh ärgibijd-uv tuáijárijd.
Artikkâlkove: Marja-Liisa Olthuis