Taan keesi aalmugijkoskâsâš totkeejuávkku almostitij tutkâmuš afriklij oorjij álgupuátimist. Tutkâmušâst selvâttui, lii-uv máhđulâš tiettiđ oorjij álgupuáttim tutkâmáin paanij isotoopijd já viärdádâlmáin taid Afrik isotoopáid.
”Ovdil lâi máhđulâš selvâttiđ oorjij álgupuáttim tuše kyevtnáál”, muštâl tutkâmuš jođetteijee Vicky Oelze Kalifornia ollâopâttuvâst.
Vuossâmuš vyehi lâi kevttiđ uárjitaampâi lokikiirjijd, mutâ toh iä faallâm ennustkin uđđâ tiäđuid. Toid lijjii čallum tiäđuh iänááš tast, kales lijjii puáttám tamppáid. Tiäđuh ulmui álgupuátimist kuittâg váiluh.
”Mij tiettip kuittâg, ete maŋgâseh tuálvojii kukken sisenâmist já páguttuvvojii väzziđ riidon ovdil ko sij vuábdojii euroopláid kävppijâssáid”, Oelze muštâl.
Nubbe vyehi lii dna-viärdádâllâm, mii lii kevttum jo mottoom verd oorjij álgupuáttim seelvâtmist. Tot-uv lii kuittâg vááijuvlâš. Veikkâ ulmuu dna puávtáččij lahteđ mottoom etnisii juávkun, tot ij liijkágin muštâl, kost sun lii šoddâm já iällám.
Oelze totkeejuávkku keevtij strontium-isotoopijd, moh heivejeh álgupuáttim seelvâtmân čielgâsávt pyerebeht. Strontium puátá orgaanvuáhádâhân čääsi já purrâmuš fáárust. Orgaanvuáháduvâst tot njommâs tavttijd já paanijd, main tot siäilu avalávt. Taat vyehi vuáđuduvá toos, ete strontium isotoopeh láá strontium-atomij jieškote-uvlágáneh häämih, moh spejâlisteh kuávlu eennâmvuáđu já geologlii historjá, já taah láá jyehi kuávlust jieijâslágáneh.
Tutkâmušâst strontium-isotoopeh mitteduvvojii pänikoorâst. Pänikorrâ šadda pärnivuođâst ige muttuu tast maŋa. Tondiet toos páácá lyetittettee luoddâ pärnivuođâ eellimsaajeest.
Rijjâ luoštum uárjih totkei iššeen
Tutkâmuš olášuttui Saint Helena suollust, kuus Britannia merâvyeimih luoštii rijjâ suullân 27 000 uárjid iivij 1840–1870. Uárjih piäluštuvvojii portugallijn lavâttemes uárjikäävpi taampâin.
Ive 2007 suollust kavnui hävdieennâm, kuus arvâlusâi mield hävdiduvvojii 8000–10 000 uárjid, maid Britannia piäluštij. Sist penttâ kuálmádâs lijjii vuálá 12-ihásiih.
Oelze totkeejuávkku uážui pänikorrâčáittusijd 152 uámikkâsâst já viärdádâlâi taid Afrik strontium-isotoopkáártán. Ovdil tutkâmuš Oelze já suu totkeejuávkku lijjii analysistám čáittusijd jieškođe-uv kuávlust Sahara máddáápiäláá Afrikist. Toin naalijn sij ožžuu referensijd, moid isotoopčáittuseh viärdádâllojii.
”Mii puátuseh čäittih čielgâsávt, mon kuávlust Saint Helena uárjih čováduvvojii”, Oelze muštâl.
Iänááš uámikkâsah lijjii meddâl onnáá peeivi Angolast, mut motomeh meiddei Kongo já Gabon kuávluin. Veikkâ iänááš uárjih lijjii meddâl riddokuávluin, te maŋgâsij madduuh lijjii kuittâg čielgâsávt sisenâmist joba tuháttij kilomeetterij keččin tááláá Zimbabwe kuávlust. Oelze mield taat sáttá muštâliđ tast, ete riddokuávluh lijjii jo kuárusmâm 1800-lovvoost.
Oelze mield Saint Helena oorjij tutkâm lii uáli jo tehálâš páihálii siärvádâhân.
”Tääl mij pyehtip muštâliđ ulmuid maidnii eres-uv ko tuše tom, ete uárjih lijjii meddâl kostnii Afrik kuávlust”, iätá Oelze.
Käldee:
– Tutkimus: Orjia haettiin syvältä Afrikasta, kun rannikko tyhjeni (www.hs.fi)
Kove: Mätkikodde 19 (Public domain / Wikimedia Commons)