Säämi šoŋŋâdâhrääđi já Suomâ pirâskuávdáá tutkâmušhaavah uárnejii 23.10. Levist pargopáájá Kietâruottâs já Näkkälä palgâsij siijdâi ovdâsteijeid. Pááján uásálistii love sämmilâžžâd puásuiolmožid sehe haavâi totkeeh. Siämmáálágán pargopáájá uárnejui 10.9.2025 Ucjuuvâst, kost fáárust lijjii Paištuoddâr já Kalduáivi palgâsij puásuiulmuuh.
Pargopáájást lijjii kyehti ulme. Vistig-uv ulmen lâi ovdediđ vuovijd, moiguin puáhtá čuávvuđ šoŋŋâdâhnubástus vaiguttâsâid sämikulttuurân. Nubben ulmen lâi kavnâđ čuávdusijd tuodârluándu suoijâlmân já šoŋŋâdâhnubástusân vuáháduumân.
Ohtâ stuárráámuin uuhkijn kuávlust lii tuodârjolgâdâsâi meccilume já miestâlume, moh láá ovdánâm jotelubbooht šoŋŋâduv lieggânem keežild 2000-lovvoost. Tooimah meccilume hittoodmân tarbâšuvvojeh jotelávt, tastko peesih láá levânâm jo tuodârjolgâdâssáid já laajiškuávloid. Sämipuásuituálu lii vuáháduuškuáttám šoŋŋâdâhnubástusân, já iäláttâs hárjuttem lii tivrom já šoddâm váddásubbon. Stuorrâ huollân lii Säämi eellimvyevi siäilum já čuávdusij kavnâm toos, ete säminuorah finnejeh tuárvi torjuu puásuituálun.
Kištottellee eennâmkiävttu lassaan ain
Kištottellee eennâmkiävtuh kilelis puásuituálun láá mađhâšem, lavâttes moottorfiävroin jotteem luándust já olgopäikkikodálij hárjuttem miäcástem. Miäcástem taha puásuituálu vädisin já hettee poccui pyereestvaijeem tondiet ko miäcástemäigi lii čohčuv eidu roovvâd ääigi já kiđđuv ovdil kyeddim.
Poccuuh luándulávt paleh penuvellein tego kuumpijn já pennuin. Pennuiguin miäcástem toovvât maaŋgâi ohoi ovdâsmaŋas jotteem iäloid: vistig poccuuh patâreh pennuid já toi jienâ maŋgâloh penâkkulâmid, já talle maŋeláá toh vuod mäccih siämmáá kuávlun. Taat jotteem kuulât kuáttumijd já hiäjusmit tuodârluándu tile. Tot lasseet meid puásuiulmui pargo já hiäjusmit poccui vajo.
Mađhâšem lii lasanâm merhâšitteht eromâšávt Kietâruottâs kuávlust, já puásuituálu lii karttâm čahhiđ tom. Mađhâšem lii lasettâm puohlágán lovettes luándujotoluv keessiv já tälviv, mii vist lii kulâttâm eromâšávt tuodârkuolbânijd. Lieggâneijee šoŋŋâdâh lasseet puátteevuođâst Iänudâhân mađhâšem, moos ferttee jo tääl rahttâttâđ.
Puásuiulmuuh valmâšin tooimân – nabai iäráseh?
Puásuiulmuuh láá valmâšeh hitodiđ meccilume kuáđutmáin, puovtâdmáin tiäđu, aaicâdmáin nubástusâid já oovdedmáin kuáttum molsom. Taat váátá ohtsâškoddeest ruđâlii torjuu, suojâlemkuávlui tipšom, toi kiävtu pehtilub stivrim já čuávdusij uuccâm oovtâst.
Šoŋŋâdâhnubástusân vuáhádume já ton hitodem väätih tooimâid – meid vädis árvuvaljiimijd já tiäđu skappum. Taah tooimah kyeskih puohháid, kiäh kevttih kuávluid já tuáimih tain. Meiddei eres eennâmkiävttu, tego miäcástem, ferttee leđe killeel pirrâsân, já tot kalga kunnijâttiđ puásuituálu táárbuid. Miäcástemäigi, miäcástemkuávluh já pennuu kiävttu ferttejeh suogârduđ uđđâsist.
Suojâlemkuávlui tipšom tááláin naalijn ij tuurvâst luánduáárvuid ige hittood šoŋŋâdâhnubástus negatiivlijd vaiguttâsâid. Nuuvtpa ferttee algâttiđ uđđâ suojâlemtooimâid tego čuosâttum kuáđuttem, peesi levânem estim já kevtteejuávhui koskâsii ohtsâšpargo.
Pargopáájá mield puásuituálu haldâttuv já toorjâvuáháduv ferttee uđâsmittiđ ohtsâšpargoost puásuiulmuiguin. Taan pargoost ferttejeh valduđ huámmášumán šoŋŋâduv killeelvuotâ, tuárvi stuorrâ torjuuh nuorâ iäláttâshárjutteijeid já sämikulttuur eromâš jiešvuođah. Pargopáájá uásálisteeh tiäduttii sämmilii sijdâvuáháduv tehálâšvuođâ sämmilii eellimvuáhán já vuáháduv nanodem. Sämmiliih puásuiulmuuh láá valmâšeh čuávdusáid, moh vuáđuduveh tieđâlii tutkâmân já sämmilii ärbitiätun.
Jieškote-uvlágáneh čuávduseh jieškote-uvlágánáid kuávloid
Puásuituálu tile Säämist já sierâ palgâsijn muttuustâl távjá. Ko šoŋŋâdâh lieggân, te muttuustâllâm lassaan, já toos annojeh sierâlágán čuávduseh sierâ kuávluin. Ovdâmerkkân Kietâruottâs kuávlust kilelis já stivrejum mađhâšem tuurvâst kuávlu luánduáárvui siäilum já iästá vijđes infrastruktuurhaavâid já tagarijd haavâid, moh vaigutteh enâdâhân. Kietâruottâsân iävtuttui aalmuglâšmeeci vuáđudem, mii tovâččij máhđulâžžân mađhâšem täärhib stivrim já kocceem. Tot meid turvâstičij sämikulttuur siäilum pyerebeht ko tááláš tile. Nuorttâ-Iänáduv uásild vist puoh pyeremussân čuávdusin onnui tot, ete kuávlu siäiluččij tuárispel meccikuávlun.
Lasetiäđuh
SAAMI-INDI – Ilmastonmuutoksen vaikutusten seuraaminen saamelaiskulttuurille – indikaattorien kehittäminen (saamelainenilmastoneuvosto.fi)
Saavâjođetteijee Klemetti Näkkäläjärvi
Säämi šoŋŋâdâhrääđi
P. +358 50 575 8984
klemetti.nakkalajarvi@oulu.fi
Šoŋŋâdâhnubástus já ruánáá sirdâšem vaiguttâsah tuodâršadolâšvuotân já ärbivuáválii sämmilii puásuituálun ‑haavâst
Eromâšäššitobdee Riku Lumiaro
Suomâ pirâskuávdáš
P. +358 50 409 8654
riku.lumiaro@syke.fi
Säämi šoŋŋâdâhrääđi tiäđáttâs
Kove: Säämi šoŋŋâdâhrääđi