Arktisii rääđi saavâjođetteijeevuotâ sirdâšui Taažâst Taanskan vyesimáánu 12. peeivi. Tanska lasseen saavâjođetteijen láá meiddei Ruánááeennâm já Färsuolluuh. Saavâjođetteijeevuotâ pištá kyehti ive.
Arktisii rääđi uđđâ saavâjođetteijeeh tiädutteh algâaalmugij uáinuid já tiätámuš arktisii kuávlu oovdedmist.
– Sij kalgeh pehtilávt ovdediđ arktisii kuávlu. Eromâšávt tom, maht kilelis ovdánem iberduvvoo já ovdeduvvoo. Mij tubdâstep, ete algâaalmugij tiätámuš já uáinuh láá kuávdáš ääših arktisii kuávlu nubástusâi ibbeerdmist já haaldâšmist. Mij áigup porgâđ ton oovdân, ete algâaalmugij tiätámuš čonnuuččij oohtân tieđâlij uáinuiguin rääđi pargoost, muštâluvvoo saavâjođetteijei tiäđáttâsâst.
Uđđâ saavâjođetteijee-enâmeh asâttii vittâ tehálii ääši, moid toh áiguh vuáijuđ pajestis: algâaalmugeh já toi siärváduvah, kilelis ekonomiaovdánem já energiasirdum čuávduseh, meerah, arktisâš šoŋŋâdâhnubástus já biodiversiteet. Toh meid kijttii Taažâ ovdebáá paje pargoost.
Taažâ paje vaađâi ennuv. Jo ovdil taam paje Ruošâ volliittemsuáti Ukrainast lâi finnim eres jesânijd koskâlduttiđ teivâmij ornim. Taažâ paje ääigi pakkâ šooŋah já iŋádâhtuulah kivsedii arktisii kuávlu. Ton loopâbeln Ovtâstum staatâi uđđâ president Donald Trump áštáluuvčâi Kanada já Ruánááeennâm rikkomáin toi kuávlulii kuoškâhánnáávuođâ já joba suátitoimâiguin. Ton lasseen sun vuástálist šoŋŋâdâhnubástus tuástumpargoid já šoŋŋâduv tutkâm ovdâmerkkân toin naalijn, ete sun kiäldá ruttâdem tagarijn tutkâmušâin, main kiävttojeh šoŋŋâdâhân lahtojeijee säänih.
Taažâ olgominister Espen Barth Eide mield tehálumos äšši, mii Taažâ saavâjođetteijeevuođâ ääigi juksui, lii-uv tot, ete Arktisâš rääđi tuáimá vala. Eide čaalij rääđi saavâjođetteijeevuođâst čuávuvávt:
– Arktisii rääđist lii kuhes historjá foorumin, mii pyevtit tiätámuš, juáhá tiäđuid já fáálá tiettui vuáđuduvvee ravvuid. Lii uáli jo tehálâš, ete tot juátká tooimâs taan roolist. Mun oskom, ete tot lii puoh pehtilumos vyehi västidiđ jotelis nubástussáid já huápuláid koččâmuššáid, moh vaigutteh arktisii kuávlun já ton ulguubel.
Arktisâš rääđi vuáđudui ive 1996. Ton ulmen lii ovdediđ arktisij enâmij ohtsâšpargo eromâšávt pirâsaašijn. Rääđi jeessânenâmeh láá Island, Kanada, Ovtâstum staatah, Ruoššâ, Ruotâ, Suomâ, Taažâ já Tanska. Toos kuleh meid tárkkojeijeejesâneh, jieškote-uvlágáneh seervih sehe pisovâžžân jesânin kuttâ algâaalmugseervi, eereeb iärásij Sämirääđi. Arktisii rääđi merideijee orgaanin lii čuákkim, mii uárnejuvvoo jyehi nube ive saavâjođetteijee-enâmist. Suomâst čuákkim uárnejui Anarist ive 2002 já Ruávinjaargâst ive 2019.
Käldeeh:
– Bringing the Arctic Council Forward (arctic-council.org)
– A Defining Moment for Arctic Cooperation (arctic-council.org)
– Arctic Council nations are ‘pausing’ work after Russia’s invasion of Ukraine (www.arctictoday.com)
– ‘A ruthless agenda’: charting 100 days of Trump’s onslaught on the environment (www.theguardian.com)
– Analyysi: Jos pelätä pitää, niin ilmastonmuutosta, ei suurvaltapolitiikkaa, sanoo arktinen suurlähettiläs (yle.fi)
Kove: Valtteri Valkeapolku