Historjá nubbe LT4ALL-konferens (Language Technologies for All) uárnejui kuovâmáánu 24.–26. peeivi 2025 Unescost Pariisist. Anarâš aavis lâi fáárust taan konferensist, mon teeman lâi humanism ovdedem kielâteknologia iššijn. Konferens puovtij oohtân kielâteknologia äššitobdeid pirrâ maailm. Totkeeh tollii sahâvuáruid tast, maggaar tutkâmuš tääl tahhoo kielâteknologisávt já magareh pargoh láá äigikyevdileh maailmist. Fáárust lijjii suullân 400 kielâteknologia äššitobded ohtsis 86 enâmist. Káidusin konferens čuovvuu paijeel 250 olmožid.
Konferens lâi noomâs mield aalmugijkoskâsâš kielâteknologisâš konferens puohháid. Konferensist äigikyevdilis ääših lijjii tahojiermi (AI, artificial intelligence), neuraalviermih, puállupeevdih jieškođe-uv kielân, čäällimvyevih, e-sänikirjeh, sárnumsyntees, kielâteknologia juksâmvuotâ já nuuvt ain. Muádis oovdânpuohtii meid seevvimkielâi kielâteknologisii tile pirrâ maailm. Eromâš huámášume sahâvuáruin lâi ucceeblovokielâin, main resurseh iä lah ennuv: korpuseh láá kääržih, čäällimmáttu lii uccáá kielâsiärvusist, čälleeh iä lah nuuvtkin maŋgâseh, já kielah láá vala táválávt ráhtusis uáinust váddáseh. Motomeh lijjii eidu huksim čäällimvyevi kielâsis, vâi sii kielâ čalluuškuáđáččij.
Jo vuossâmuu peeivi stuorrâ teknologiafinnoduvâi ovdâsteijeeh muštâlii tast, maht sii finnoduvah láá rähtimin fijnâ kielâteknologisijd niävuid ”puoh kieláid”. Maŋeláá konferensist vist poođij oovdân maaŋgâin ucceeblovokielâi já eromâšávt algâaalmugkielâi sárnoi sahâvuáruin, ete finnoduvâi jurdâččemvyevist láá stuorrâ čuolmah: kielâsiärváduvâin ij lah veltihánnáá koijâdum, tarbâšuvvojeh-uv kielâteknologisiih niävuh já tahojiermi ollágin. Finnoduvah láá iästám eres peelij kielâteknologisijd niävuid kevttimvuáháduvâinis, já finnoduvâi nuurrâm tiätuamnâstuvâi käldeeh já kvaliteet láá epičielgâseh, mii puáhtá nyeskidiđ tiätuamnâstuvâid já taiguin rahtum kielâteknologisijd niävuid. Maaŋgah algâaalmugeh tiäduttii sahâvuárustis jieijâs tiäđui suvereniteet tehálâšvuođâ. Motomeh jo nobdii finnoduvâi tooimâid digitaallâžžân kolonialismin.
Mottoom sahâvuárust pajedui tot koččâmuš, et puohah ucceeblovokielah iä čalluu tondiet ko kielâsárnooh iä nuuvt haalijd, iäge sij peerust kielâteknologisijn išeniävuin. Taah kielah eelih tastoo njálmálâžžân kiellân. Taam-uv uáinu sehe totkeeh já finnoduvah ferttejeh kunnijâttiđ. Jyehi kielâsiärvus tiäđust-uv jieš meerrid tom, mondiet sii kielâ ij koolgâ čalluđ. Liijká täst puátá mielân tot äigi Säämist, ko škovlâääših iä lamaš nuuvt mielâsiih sämiperruin já ko lâi ”tehelub porgâđ päikkipargoid pyereest ko vyelgiđ škoovlân”.
Majemuu konferenspeeivi kieđâvuššui tot, maggaar kielâteknologisâš puátteevuotâ sátáččij leđe ucceeblovokielâi já eromâšávt algâaalmugkielâi sárnoid ton vuáđuld, maggaar tot lii jo tääl motomij soojij. Baldomero Cuma toolâi sahâvuárus ollásávt kaqchikelkielân, mii ij lah ovdil tábáhtum Unesco-konferensist. Professor Michelle Brown muštâlij kuulmâokkosijn tahojiermileeirâin, moh uárnejuvvojeh lakotaláid luvâttâhuáppeid. Ojibwelâš robotiikinsner Danielle Boyer vist muštâlij jieijâs rähtim SkoBotist ađai uccâ 3D-printtejum robotist, mii sárnu párnáid algâaalmugkielâid.
Sämikielâin tavesämikielâ lâi fáárust ohjelmist. Taažâ arktisii ollâopâttuv UiT professor Lars Ailo Bongo muštâl Anarâš aavisân, et sun lii puáttám Pariisin tahojiermi keežild. Eidu tääl sun stivree proojeekt, mii huksee Dragon-lágán speelâid tavesämikielân. Sun muštâl, et tágáreh speelah láá lamaš pivnoheh majemui aigij. Speelâst ulmuuh sárnuh já muštâleh muštâlusâid oovtâst. Tondiet proojeekt norá-uv puorijd já mielâkiddiiváid muštâlusâid. Vistig taah speelah huksejuvvojeh tavesämikielâ várás, mut taid puáhtá rähtiđ meid eres sämikielâi várás. Sun lii uáli jo moovtâ tast, et meid sämikieláid puáhtá huksiđ ääigi miäldásijd speelâid. Tágáreh muštâlusâi peht rahtum speelah nannejeh tiäđuid Säämi historjást já kulttuurlii identiteetist, já tiäđust-uv toh taheh Säämi folklore tobdosin.
Divvun-juávkku muštâlij jieijâs kielâteknologisii pargoost Tromsa ollâopâttuvâst, já Ruotâ Sämitigge lâi vuolgâttâm kielâkonsulentijdis fáárun uápásmuđ kielâteknologian.
Kuulmâpiävásâš ohjelm hurgettij jotelávt. Munnui paasij siämmáš tobdo ko maid konferens loppâsäänih muštâlii: ”Pargo lii esken álgám, ige taat taas nuuvâ.”
Kimberli Mäkäräinen já Marja-Liisa Olthuis
Käldeeh:
– Advancing Humanism through Language Technologies (www.lt4all2025.eu)
– Lakota AI Code Camp 2025 (lakota.aicode.camp)
– Lakota AI Code Camp (www.indigigenius.org)
– Lakota AI Code Camp (www.lakotatimes.com)
– 23-Year-Old Invents Wearable Robot to Preserve Indigenous Languages (sandiegomagazine.com)
– SkoBots (www.steamconnection.org)
Koveh: Marja-Liisa Olthuis