Sämikielah tarbâšeh dynaamisii kielâkártá

Sämikielâin mij puohah tiettip motomijd faktaid – ovdâmerkkân tom, et puoh sämikielah láá eenâb teikâ ucceeb uhkevuálásiih, já tom, et sämikielâi sárnooh ääsih sehe sämikuávlust já ton ulguubeln. Sämikielâi kártá kejâdijn mij tulkkup puoh ellee sämikielâi sárnumkuávluid tagarin ko toh ärbivuáválávt láá lamaš. Šadda tobdo, et tile lii lamaš eidu tággáár veik avepeeivi. Kártáh iä innig vääldi huámášumán sämikielâi eennâmtieđâlii historjá adai puoh taid kuávluid, main páihálâš sämikielâ lii jo lappum. Äkkilsämikielâ oro lemin tääl lappum, mut tot ain uáinoo kielâkárttáást, ko vuod paijeel 100 ihheed tassaaš lappum kiemâsämikielâ ij innig nomâttuu kosten.

Kielâmaisemijd ferttee muu mielâst huksiđ kártá oolâ sämikielâi tuođâlii eennâmtiettuu mield. Taat lii tiäđust-uv eres äšši ko ovdâmerkkân Säämi kielâlaavâst tuhhiittum sämikuávlu, mut historjálâš maisem addel pyereeb perspektiiv toos, maht te kielân máhđulávt kiävá, jis tast ij ane huolâ. Maailmist meid uhkevuálásiih kielah vyejettuvvojeh robdâkuávloid tassaažân ko tot ij innig lah máhđulâš, teikâ miinii stuárráábijd kielâid teikâ kulttuurijd sihhoost taid jieijâs juolgijd, tego eres lappum sämikieláid lii keevvâm. Čuávuvâžžân mii čolmij oovdâst lii časkâmin pittáámsämikielâ, jis mihheen ij porguu ääši oovdân.

Almoliih tiäđuh sämikielâin tohhejeh ain pyereest vuáđđun toos, ko ulguubel ulmuid fálloo tiätu tááláin sämikielâin. Mut tágárij tiäđuigijn ij val paste aktiivlávt pyerediđ sämikielâi eellimvyeimi. Kielâkártáh iä nomâlâssân muštâl tast, moin naalijn sämikielah tuođânálásávt eelih já vajeh jieijâs sárnumkuávlust. Táálááh informaatiokäldeeh iä västid tagaráid koččâmuššáid, magareh nubástusah láá lamaš kielâ sárnumist já ohtsâškodálii sajattuvvâst jieškođe-uv kuálust já magareh nubástusah láá vyerdimist aldapuátteevuođâst.

Kielâiäláskittem várás mij tarbâšep maaŋgâmuđusijd tiäđuid, tego tom, magarijn kuávluin kielâ lii eromâš eellimvuáimálâš já noonâ argâpeivkielâ já kost kielâ vist lii tuše motomin kevttum kielâ. Mij kolgâp meid tiettiđ, kost kielâ kiävttu lii kiäppánmin. Ovdâmerkkân ivneh kárttáást išediččii taan ääšist, mut taat tiätu tiäđust-uv váátá mottoom verd kielâsosiologisii pargo. Já tot še lii merhâšittee tiätu, mon kuávlust sämikielâ ain sirdoo vaanhimijn párnáid já kost vuod ij. Tááláin kárttátiäđuin eresmuđusii kielâtiileest leijee kuávluh uáinojeh olgoskulij siämmáálágánin, adai meendu almolâš tiätu loopâloopâst fillee já táájut kevttes.

Tehelumos ličij muu mielâst peessâđ jotelávt meddâl ton uáinust, et kielâkárttá lii pisovâš kove kielâst. Näävt ij pyevti leđe, tastko kielâ muttoo já kielâsárnoi siärvádâh meid muttoo. Tááláá tiileest kielâiäláskittein váiluh tagareh pargopiergâseh já mittáreh, moh tovâččii kielâiäláskittem čuávvum já uđđâ toimâi vuávám älkkeebin já máhđulâžžân. Lii tárbu sirduđ dynaamisii kielâkáártán, mon vuáđuld mij peessâp kielâi já kielâkuávlui objektiivlijd mittedmáid. Mij tarbâšep ääigi tääsist leijee kártá, mast puáris tiätu ij lappuu, pic ton oolâ huksejuvvoo uđđâ tiätu kielâtile nubástuumist kuávlui mield. Tággáár kárttá čáitáččij, mon kuávlust kielâiäláskittem puátuseh tuáimih pyereest já mon kuávlust vist kalga porgâđ eresnáál teikâ pehtilubbooht. Peividmeh tábáhtuuččii ääigi tääsist já tain uáináččij tállân, ko mottoom saajeest šadda eeti.

Dynaamisâš kielâkárttá ličij ávhálâš toin naalijn, et tot čáitáččij historjá já onnáá peeivi já falâččij meid kejâstuvâid puáttee ááigán. Kuhheeb äigiperspektiiv puáhtá jo jiešmeidlist uáinusân nubástusâid. Tain puáhtá ain oppâđ puátteevuođâ várás já stivriđ kielâ ton kuávlun, kuus tot jo kalga-uv ovdániđ. Máhđuliih puátteevuođah kielâst láá ain eenâb ko ohtâ. Já veik koččâmuš ličij-uv tuše mottoom tiätu sämikielâst, te ton-uv puátteevuotâ lii ain ereslágán eres kuávluin. Puoh tágárijd aašijd puávtáččij luuhâđ ko ávus kirje dynaamisii kielâkárttáást.

Kove: geralt (Pixabay)

Kommenteh

Čääli komment

Čääli komment.
Čääli noomâd teehin.

Luuvâ meid

Uđđâsumos uđđâseh

Säminuorâi taaiđâ­tábáhtus uárne­juvvoo Heta škoov­lâst kiđđuv 2027

Jyehi-ihásâš Säminuorâi taaiđâtábáhtus uárnejuvvoo puáttee ive Heta škoovlâst Iänuduvvâst cuáŋuimáánu 29. peeivi. Iänuduv kieldâ tiävdá puáttee ive 150 ihheed, já taaiđâtábáhtus lii uási juhleive...

Tutkâmuš: Lodde­čaasij tipšo­mist lii ävkki, mut tipšo­tooimah tarbâ­šuuččii eenâb

Čäciloddenäälih láá kiäppánâm merhâšitteht Suomâst majemui luuvij iivij ääigi. Helsig ollâopâttuv já Suomâ pirâskuávdáá totkeeh selvâttii, maht loddečaasij tipšom já suojâlem láá vaiguttâm čäcilodde­naalijd...

Sämikielâi tutkâmuš oovdân­puohtui aalmugij­koskâsii sympo­siumist Bodøst

Čiččâd Saami Linguistics Symposium, SAALS7, čokkij sämikielâi totkeid já motomijd eres-uv ucceeblovokielâi äššitobdeid Tave-enâmij ulguubeln-uv Taažâ Bodøn skammâmáánu 4.–5. peeivi. Nord-universitet-ollâopâttuv čokkim ohjelm faalâi...

Puohâi tiervâs­vuotâ lii siämmáá-árvusâš – vâi lii‑uv?

Suomâ almolii tiervâsvuotâ­vuáháduv kriisâ já toos čyeccee juátkojeijee šeštimtooimah láá savâstittám ennuv majemui aaigij. Lii čielgâs, ete almoliih tiervâsvuotâ­palvâlusah iä lah tuárvi, já távjá...

Kappeer­pingviineh Zavo­dovski suol­lust láá kiäp­pán­min

Stuorrâ-Britannia aalmuglii Antarktis-tutkâmlágádâs BAS (eŋg. British Antarctic Survey) totkeeh láá tutkâm máddáápiäláá Atlant váldumeerâst leijee Zavodovski suolluu iivij 2011 já 2025. Brittiliih totkeeh muštâleh,...