Suomâ almolii tiervâsvuotâvuáháduv kriisâ já toos čyeccee juátkojeijee šeštimtooimah láá savâstittám ennuv majemui aaigij. Lii čielgâs, ete almoliih tiervâsvuotâpalvâlusah iä lah tuárvi, já távjá taid kárttá vyerdiđ aaibâs meendu kuhháá. Ton lasseen tiervâsvuotâtipšo äššigâsmáávsuh láá ubâ ääigi paijaanmin, mondiet maŋgâseh iä suite kevttiđ taid innig ton verd ko ličij tárbu.
Ucceeb mut aainâs-uv tyellitälli lii lamaš saahâ meid ulmui juáhásmist priivaat pargotiervâsvuotâpalvâlusâi já almolii tiervâsvuotâtipšo kooskâst. Muu mielâst ohtâ stuárráámuin oovtâviärdásâšvuotâčuolmâin Suomâ ohtsâškoddeest lii‑uv eidu taat: tiervâsvuotâtipšo epitäsiárvu já tot, maht taan vuáháduv siste ulmuuh juáhhojeh anoláid já tušes ulmuid.
Mii lii tipšo ulme?
Ohtâ ovdâmerkkâ epitäsiáárvust lii Kela tuárjum psykoterapia. Kela siijđoi mield torjuu psykoterapiakoloid pyehtih uuccâđ tagareh ulmuuh, kiäh láá 16–67‑ihásiih já kiäin lii mielâtiervâsvuođâ hemâdâs, mii áštá sii oppâm- tâi pargonaavcâid. Vajodittem ulmen lii tuárjuđ uápui ovdánem, pargoost pissoom teikkâ pargoelimân sirdâšume tâi maccâm. Nubij sanijguin talle ko olmooš lii pááccám iäláttâhân mon peri suujâst (tâi juksâm iäláttâhave), sun piäsá psykoterapian tuše, jis sun pasta mäksiđ puoh koloid jieš. Jis iälá terapiast veikkâ ohtii ohhoost, te koloh láá maŋgâčyet eurod jyehi mánuppaje. Siämmást ferttee ettâđ, ete meid Kela tuárjum psykoterapiast jiešvástádâs, mon olmooš ferttee mäksiđ jieš, lii nuuvt olluv, ete viehâ maŋgâsáid toi máávsui mäksimgin ij lah máhđulâš. Mun jiem paste iberdiđ, maht lii jurdâččum, ete taat tipšo juvsâččij puohâid, kiäh tom tarbâseh.
Ko lohá Kela siijđoi teevstâid, te mielân paijaan ain uđđâsist koččâmuš tipšo ulmeest. Tain puátá oovdân čielgâsávt, ete terapia adeluvvoo tondiet, vâi olmooš pasta maccâđ tâi sirdâšuđ paargon nuuvt jotelávt ko máhđulâš. Talle ko lii vyerdittettee, ete sun ij maacâ pälkkipaargon, te ohtsâškode mielâst taggaar ulmui ij innig kannat tuhlediđ ruuđâ. Olmooš, kiäst ij finnii njuolgâ ekonomâlii hiäđu, lii staatâ uáinust tušes olmooš.
Muu mielâst tággáár jurdâččemvyehi lii uáli hirmástuttee. Mun jieš uáinám ääši čuuvtij eresnáál: Muu uáinu mield psykoterapia ulmen kolgâččij leđe ulmuu eellimkvaliteet pyeredem, ađai tipšo lii tađe várás, et olmooš vaja pyereest tâi aainâs-uv pyerebeht ko ovdil. Jis tipšoost lii ävkki já olmooš vaješkuát pyerebeht, te sáttá leđe-uv, ete sun pasta vuot mottoom pälkkipaargon. Mut muu mielâst tot ij kolgâččii leđe tipšo áinoo tâi ubâ kuávdáš ulme. Tággáár vátámâš piäjá tušes tedduid jo valmâšin vahadum ulmui. Veikkâ olmooš ij vajoiduuččiigin kuássin toin naalijn, ete sun piergiiččij korrâ pargoelimist, te suu eellim puáhtá kuittâg leđe pyeri já riges. Sust puáhtá ain-uv leđe ennuv ävkki ohtsâškoddeest, veikkâ suu porgâmušâin já pargoin kihheen ij mávsáččiigin päälhi. Já mii vala – veikkâ sust ij liččii maggaargin ävkki kiäsán, te tast huolâhánnáá sun lii ain olmooš, kiäst lii siämmáš árvu ko puoh eres-uv ulmuin já tienuuvt vuoigâdvuotâ finniđ tipšo, mii pyereed suu eellimkvaliteet. Jis taat juurdâ oro taan ääigi radikaalin, te tot čáittá tuše, mon kuhás mij lep jo kaidâm oovtâviärdásii ohtsâškoddeest.
Täsiárvu ij olášuu Suomâ tiervâsvuotâpalvâlusâin
Kela tuárjum psykoterapia lii kuittâg tuše ohtâ ovdâmerkkâ tast, maggaar korrâ ohtsâškoddeest mij eellip. Ubânâssân Suomâ tiervâsvuotâvuáháduvâst lii šoddâm taggaar, ete tot kohtâl ulmuid čuuvtij eresárvusâžžân.
Tast lii uáli stuorrâ merhâšume, mon kategorian olmooš kulá: lii-uv sun ollâopâttuv tâi áámmátollâopâttuv uáppee, lii‑uv sun iäláttuvvâst teikkâ pargottem, vâi lii‑uv sun pargoost já fáálá-uv pargoadeleijee šiev tiervâsvuotâpalvâlusâid pargeidis. Ton lasseen tiervâsvuotâpalvâlusâi finniimân já kvaliteetân vaaigut tot, mon ennuv ulmust lii ruttâ: suittá-uv sun kevttiđ priivaat tiervâsvuotâpalvâlusâid, vâi lii‑uv suu tipšo kiddâ almolijn tiervâsvuotâpalvâlusâin?
Ko puoh taam smiättá, te lii čielgâs, ete puohâi tiervâsvuotâ ij lah siämmáá-árvusâš tááláá Suomâst. Nubij ulmui tiervâsvuotâ ánnoo tehálubbon ko nubij, já jis ij lah máhđulâš kevttiđ eres ko almolii tiervâsvuotâtipšo, te ij kannat puosâškyettiđ. Taggaar-uv eđâldâh lii, et almolii tiervâsvuotâkuávdáást pyeccee vuárdá tuáhtár, ko vuod pargotiervâsvuođâst tuáhtár vuárdá pyeccee. Tiervâsvuotâpalvâlusâi finnim lii taan ääigi čielgâsávt kiddâ ulmuu sosioekonomâlii sajattuvâst – nuuvt ij kuittâg kolgâččii leđe.
Aaibâs vuossâmuš äšši, moos täsiárvu kolgâččij ulâttiđ, lii muu mielâst eidu tiervâsvuotâ – tothân lii pyereestvaijeem vuáđu. Ohtâ tehálumosijn aašijn täsiárvusii ohtsâškoddeest lii‑uv tot, ete puohâin, eellimtiileest já jáválâšvuođâst huolâhánnáá, lii vuoigâdvuotâ finniđ šiev tiervâsvuotâtipšo. Jis ubâ totkin ij olášuu, te lii tušše sárnuđ pyereestvaijeemstaatâst já täsiárvusii ohtsâškoddeest.
Kove: ckstockphoto (Pixabay)