Suomâst käähvi-uv piäsá uástiđ tuše korttáin. Piäiválii tábáhtuumeest šadda hundâruššâđ vuáđulii nubástume: fyysilâš ruttâ lii ain ucceeb tiervâpuáttám, já pandemia lii jođálmittám taam nubástus.
Helsig, roovvâdmáánu 2025
Kluuvikatu Fazer Café peevdi piällást čokkáádijn, pegâlmâs Esplanadi hámálij čáituslaasâi soolâstmist, áigumuš lii čielgâs: uástiđ toffeenjálgáid oovtâ rasijáá verd, mon hadde lii 3,60 euro. Kamevuálááš lihâstâh viiđâ euro seeddâl falâmân kuittâg kuáhtáá tuođânálásâšvuođáin, mii lii ain almolub Tave-Euroopist: ”Kietâruttâmáávsuh iä tuhhiittuu.”
Čohčâmáánu 15. peeivi 2025 historjálâš Fazer-ráiđu, mii vuáđudui ive 1891, finnij virgálávt valmâšin tievâslii nubástus šleđgâlávt mäksimân puoh toimâsojijnis. Veikâ taan valjiimist lii-uv čielgâsávt almottum, te liijká tagareh äššigâsah hiämáskeh, kiäh iä lah vuáhádum digitaallii mäksim kulttuurân. Spiekâstuvah iä lah, iä ubâ siemin sumijguingin. Kietâruutân ij lah innig saje kassaast – ij tast huolâhánnáágin, ete tot lii enâmist lavâlâš mäksimvyehi.
Äšši, mii oro viehâ oovtâkiärdánin, muštâl uáli jo vuáđulii nubástusâst: Euroop union Tave-enâmijn – Suomâst, Ruotâst já Tanskaast – fyysilâš ruttâ lii tääl moonnâmääigi mušto. Suomâst laahâ tiptá tom tábáhtuđ, adai irâttâsah pyehtih piettâliđ kietâruuđâst, jis ääšist lii muštâlum äššigâsân ovdil mäksim. Suomâ paŋkki nannee ääši: šleđgâlii mäksim puáhtá anneeđ áinoo tuhhiittum mäksimvyehhin joba vuáđutävirijguin, jis koččâmuš ij lah almolijn kuávdáš palvâlusâin.
Ruotâst taat ovdánemsunde lii vala čielgâsub. Maaŋgah käävpih, museoh já joba kirhoh tuáimih tuše kortâiguin teikâ mäksimheiviittâsâiguin. Paaŋkih vist ferttejeh faallâđ kietâruttâpalvâlusâid tuše kaavpugij ulguubeln já háváduvvee juávhoid. Tanskaast ive 2016 rääjist irâttâsâin lii lamaš lope piettâliđ kietâruuđâst táválii ávusorroomääigi ulguubeln, já MobilePay-mäksimheiviittâs lii toohâm ruttâpuursâ tuššen. Taam ovdedem tuárju meid vorâs EU-asâttâs 2024/1624, mii tuubdâst jeessânstaatâi vuoigâdvuođâ raijiđ kietâruuđâ kevttim torvolâšvuođâ, pehtilvuođâ já ruuđâpoossâm estim tiet. Euro lii ain lavâlâš mäksimvyehi, mutâ tom ij taarbâš ain tuhhiittiđ.
Italialii mađhâšeijei, kote lii vuáhádum asâttâssáid, moh turvâsteh kietâruuđâ kevttim, tággáár fiäráán sáttá leđe hiämáskittee. Italiast kietâruuđáin mäksim annoo vuoigâdvuottân, já kietâruuđâst piettâlem vuálá 5 000 euro sumijguin ij lah táválávt máhđulâš.
Tast šadda-uv talle luándulávt koččâmuš: lii-uv korttáin mäksim tuođâi rijjâ valjim, vâi lii-uv koččâmušâst peittum kenigâsvuotâ? Suomâst, kost käähvigin ij pyevti uástiđ mudoi ko korttáin teikâ fiättupuhelimáin, ärbivuáválâš ruttâpurssâ oro epituáivuttetten. Já nuuvt, vâi olmooš puáhtá rievtisnáál eelliđ kaavpugist, luáttukorttâ ij lahkin tuše ávhálâš peic velttimettum teikâ njuolgist eeđân jo págulâš.
Taat nubástus lâi jo kuhháá lamaš puátimin, mutâ koronapandemia jođálmitij tom já toovâi digitaallii mäksimist avžuuttettee já masa velttimettum.
Artikkâlkove: ClickerHappy / Rudy and Peter Skitterians (Pixabay)