Suomen Luonto -lostâ lii oppeet valjim ive tušes tiiŋgâ. Taan ive tot lii sino. Taan valjim peht lostâ haalijd pyehtiđ uáinusân šiljoi já ruánáákuávlui oovtpiälálâšvuođâ. Ive tušes tiŋgâ väljejui tääl 25. keerdi.
Maaŋgâpiälálij šiljoi táárbust lii sarnum jo kuhháá, já jieškote-uvlágáneh kampanjah láá muštâlâm ulmuid ovdâmerkkân kavjejeijee tiivrij tehálâšvuođâst. Tast huolâhánnáá täsivis sino lii ain-uv mottoomlágán nabdosasâttâs maađijroobdâin, muorâstuvâin já šiljoin pirrâ Suomâ, veikkâ eellimpirâsin tot lii uáli jo kievhi. Sinokiedist kávnojeh távjá tuše muáddi syeinišado, mii taha tast eres iäláánšlaajâi uáinust äävi. Härvis šlaajâ kávná raavvâd tâi syeje taggaar pirrâsist.
Muulsâiähtun sinon láá niijtoh, maid lii älkkee tipšođ
Suomen Luonto -loostâ uáivitoimâtteijee Heikki Vasamies tieđeet, et ulmuuh távjá jurdâččeh, ete sino ličij älkkee tipšođ, mutâ jiešalnees eidu tot taarbâš tipšo: čuoppâm, viehâkolvuu, kaalhâ, renskim. Ton lasseen pakkâ šooŋâst sino ferttee njuoskâdiđ, amas tot koškáttiđ fiskâdin. Viehâ távjá tile puáráničij čuuvtij, jis peri mašâččij leđe porgâhánnáá maiden. Talle ko tiptá šaddoid šoddâđ, te ääigi mield tast iteh uđđâ šlaajah, tego vuojârääsi já apila. Maŋeláá šodâškuát seevtil, mii siäilut lahtâvuođâ, já ton mield puátih meid kuobbâreh já jieškote-uvlágáneh tiivreh. Taggaar saje ij taarbâš njuoskâdem ige viehâkolvuu.
Motomij soojij sino sáttá kuittâg leđe pyereeb valjim torvolâšvuođâ tiet, ovdâmerkkân kááđui ratkuuttâhkuávluin. Tágárij soojij šadolâšvuotâ ferttee leđe vyeligâs, vâi uáinim jotoluvâst siäilu.
Enâdâharkkiteht Aapo Pihkala já Espoo kaavpug sundáttâllâmhovdâ Leena Ihalaisii mield eidu tääl lii joođoost kulttuurnubástus. Veikkâ maŋgâsij uáinust sino taha pirrâsist čurgâd, te ain eenâb ulmuuh láá uáiniškuáttám áárvu já muččâdvuođâ maaŋgâhámásii kaavpugpirrâsist. Ton lasseen niijtoin lii ennuv keevâtlâš ävkki tääl ko šooŋâ robdâalmoneh láá lasanâm já kaavpugijn šaddeh ain eenâb tulveh. Niijton njommâs čuuvtij eenâb čääci ko sinon. Meiddei kuhesáigásijn paakâin niijtoh juátkih ain kukkim, talle-uv ko sino lii jo muttum fiskâdin.
Kaavpugeh puávtáččii meid šeštiđ ruuđâ muttemáin sinokuávluid nijtton. Ruátálii tutkâmušâst lii arvâlum, ete almolij niijtoi tiipšon monâččij tuše peeli ton ruuđâst, mii kiävttoo sinokiedij tiipšon. Espoo kaavpug ruánáápuovtâdâshovdâ Anne Mannermaa huámmášit, et tast láá iäruh, maggaar kuávlu lii koččâmušâst: lii-uv tot stuorrâ sinokieddi, mii lii jotteel já älkkee čuoppâđ, vâi ucceeb kuávlu, mast pargeeh čyeppih sino ucebáin mašináin jotolâhkoolbâi kooskâst.
Kannat porgâđ ucceeb
Niijtoi tehálâšvuođâst savâstâlloo ain eenâb, mut jieškođe-uv aassâmkuávlust ovdánem lii lamaš ereslágán. Helsigist porgum tutkâmuš čáittá, ete aassâmkuávluin šaddopeittim lii kiäppánâm 15 prosentid 1970-lovvoost 2010-lovo räi. Trendi lii moonnâm tohokulij, et šiljoid halijduvvoo älkkees tipšom. Eidu tääl lii šoddâm pivnohin lastikist rahtum tahosino, mon puáhtá pieijâđ šiiljon.
Suomâ Luonto -lostâ avžut lasettiđ šaddoid šiiljon, mut tast huolâhánnáá kannat porgâđ ucceeb: sino ij eissigin taarbâš čuoppâđ jyehi ohhoost ige veltihánnáá ubâ šiljoost. Ton sajan jieijâs šiiljon kannat vuáđudiđ niijto, mii ij taarbâš ennuv tipšo, sehe ištâdiđ muorâid já miestuid.
Tušes tiiŋgâ valjim
Suomen Luonto -loostâ toimâttâs väljee ive tušes tiiŋgâ lohhei iävtuttâsâin jyehi ive. Loostâ kuástid Suomâ luándusuojâlemlitto. Tušes tiiŋgâ valjim ulmen lii vaiguttiđ kuulâtmân luptiimáin uáinusân tušes pyevtittâsâid já kulâttemvaljiimijd, moh pilledeh pirrâs. Ovdebij iivij tušes tiŋgân láá väljejum eereeb iärrásij eennâmkoddekirdemij torjuuh, šiljolieggimpiergâs, meendu stuorrâ piärgukulâttem, huáppumuoti, lastiksekkâ, čevđi, rakettij pääččim, pantâttes puttâl, olgoeennâmlâš puttâlčääci já lostâposonjâs sehe elektroniik, maid ij pyevti tivvoođ.
Käldeeh:
– Vuoden turhake valittiin jälleen – se löytyy lähes jokaiselta pihalta (yle.fi)
– Vuoden 2024 turhake on nurmikko (suomenluonto.fi)
Kove: Flo888~commonswiki (Wikimedia Commons)