Säämi aalmuglâšteatter Beaivváš sehe Säämi jotkâškovlâ já puásuituáluškovlâ lijjii jo kuhháá tarbâšâm uđđâ toimâsoojijd, tastko toi puáris sajeh iä innig västidâm tárboid. Taat čuolmâ čovdui ive 2024 ko Kuovdâkiäinun valmâštui lágádâsâi ohtsâš huksiittâs. Ton nommâ, Čoarvemátta, kovvee huksiittâs hammim, mii sulâstit poccuučuárvi madduu.
Tääl Čoarvemátta lii palhâšum Taažâ sundáttâllâm já arkkitehtuur lágádâs DOGA (Design og arkitektur Norge) áárvustonnum palhâšuumijn.
DOGA-palhâšume lii Taažâ puoh tehálumos tubdâstâs sundáttâllâm já arkkitehtuur áámmátláid. Tot mieđettuvvoo projektáid, moh pyehtih áárvu ohtsâškoodán, ekonomian já pirrâsân. Taaijuv DOGA-palhâšume vuoittii 15 projektid. Palhâšumeh juáhhojii uđđâivemáánu 29. peeivi Sentralen-tábáhtustáálust Oslost.
DOGA tuámmárkode mield Čoarvemátta lii arkkitehtuurlávt já sosiaallávt tehálâš haahâ, mii nanosmit sämi-identiteet aargâst já almosávt.
– Haahâ tiävdá eromâš ollâ pirâsvátámušâid nuuvt materiaalij kiävtu, energiastandardij já pirâstittee tundra macâttem tááhust. Puoh taat lii čovdum ovdâmerhâlávt vátáváin arktisijn tiilijn. Ton lasseen neelji kielân čallum uápistemtaavluh já pyereest sundáttâllum kovekielâ láá uáli pyereest olášuttum, tuámmárkodde čáálá.
Arkkitehteh láá iloliih tubdâstâsâst
Čoarvemátta-projektist västidii arkkitehtuurtoimâttuvah Snøhetta já 70°N, huksimirâttâs Ekonor já taaidâr Joar Nango. Arkkitehteh ilodeh palhâšuumeest.
– Mij anneep stuorrâ áárvust tom, ete DOGA uáiná já tuubdâst kuhes já vuáđulii proosees, mii taan proojeekt tyehin lii, sehe tom, maht sämikulttuur já sämmilij huksimärbivuovij ovtâstittem taan uđđâ čokkânemsajan nanosmit identiteet já oohtânkuullâm tobdo, iätá proojeekthovdâ já arkkiteht Bård Stangnes Snøhettast.
– Taat lii uáli jo suotâs tubdâstâs, eromâšávt tondiet, ete tot tiädut kuhes já muálkkáás proosees, moos láá uásálistám maŋgâ ulmuu. Čoarvemátta lii sundáttâllum sajaduv já ärbivuovijd kunnijâtmáin, ollâ pirâsvátámuššáin sehe noonâ haaluin faallâđ kevtteid já enâdâhân máhđulâšvuođâ uásálistiđ pargo oovdedmân já tievâsmitmân ääigi miäldásávt, iätá 70°N arkkiteht Magdalena Haggärde.
Čoarvemátta kunnijât sämihuksim ärbivuovijd
Čoarvemátta lii hämmejum lođâsin. Kulmâ syere kuáhtájeh ávus tiileest, mii tuáimá huksiittâs kuávdážin. Togobeht piäsá luokkavistijd, pargopáájáid, haldâttâhsoojijd já teattersalijd. Teatter já škoovlâ ohtâsâžžân toimâsaijeen Čoarvemátta čuákkee oohtân sehe uáppeid, taidârijd já ubâ páihálii siärvus. Ohtâsij soojij jyehim fáálá uđđâ máhđulâšvuođâid ohtsâšpaargon sierâ suorgij já suhâpoolvâi koskân, já nube tááhust tot meid keeppid jođettem já infrastruktuur táárbu.
Uáinusist leijee muorâráhtuseh, páihálâš keđgi já sämitaaiđâ adeleh huksiittâsân čielgâ kulttuurlii vuáđu. Čoarvemátta soojijd taiđuu láá ráhtám eereeb iärrás Britta Marakatt-Labba, Fredrik Prost já Elle Valkeapää.
Piirâs lii valdum huámášumán Čoarvemátta huksiimist. Neljilov geokááivu áánsust Čoarvemátta lii passiivtáálu adai huksiittâs, mii taarbâš lieggimenergia ennuv ucceeb ko táválávt. Algâalgâlâš šadolâšvuotâ huksiittâs pirrâ lii siäiludum já macâttum, nuuvt ete huksim maŋa tundra šadoh oppeet šaddeh huksiittâs alda já Čoarvemátta suddâluvá pirâstittee enâdâhân.
– Ulmen ij lamaš huksiđ sämikulttuur monument, peic pyehtiđ oohtân já nanosmittiđ teatter já škoovlâ sajattuv tiäđu sänituálvon já sämmilii eennâmkiävtu, kulttuur, kielâ já historjá kättejeijen. Návt mij rähtip saje kulttuur jotkuumân já oovdedmân puátteevuođâst, arkkiteht Haggärde muštâl.
Sundáttâlmist kiddejui ennuv huámášume páiháláid madduid. Ubâ pargojuávkku uásálistij neeljipiäivásii pargopááján Kuovdâkiäinust, kost uárnejuvvojii čuákkimeh, aktiviteeteh já oovdânpyehtimeh sämikulttuurist, ‑historjást já ‑vuovijn. Taat adelij sijjân ohtâsii čujosraami, mon vuáđuld šodâččij čuávdus, mii váldá huámášumán enâduv, šoŋŋâduv já huksiittâs piäiválii kiävtu.
Lasetiäđuh já ‑koveh Čoarvemáttast kávnojeh eereeb iärrás Snøhetta, 70n já ArchDaily siijđoin.
Käldee:
– Denne samiske bygningen sprenger grenser – nå mottar Čoarvemátta viktig arkitekturpris (www.pressenytt.no)
Kove: Lars Petter Pettersen